23 mei 2015

De Bijbel in beeld in 66x10 minuten - Jim George

Gebruik jij wel eens handboeken bij het lezen van de Bijbel? Wanneer je hierboven op de link 'Hulpmiddelen bij bijbellezen' klikt, vind je een aantal suggesties.
Het handboek 'De Bijbel in beeld in 66x10 minuten' van Jim George is een eenvoudig boek maar een geweldig hulpmiddel om op een snelle manier een overzicht te krijgen van ieder boek van de Bijbel. Wat zul je ontdekken…

  • Het belangrijkste onderwerp en de hoofdlijnen van elk Bijbelboek
  • Mannen en vrouwen Gods en wat je van hen kunt leren
  • De belangrijkste gebeurtenissen van de Bijbelse geschiedenis en hun betekenis
  • Persoonlijke toepassingen voor geestelijke groei en voor het leven van iedere dag


Je zult ontdekken dat dit een helder, praktisch en boeiend handboek is. Als je meer van de Bijbel wilt weten en meer zegen wilt ontvangen bij het bestuderen van Gods Woord, is dit een boek dat je daarbij zeker zal helpen.

Jim George, auteur van o.a. Een man naar Gods hart, is afgestudeerd aan Talbot School of Theology. Gedurende 25 jaar heeft hij verschillende pastorale taken vervuld en gedoceerd aan The Master’s Seminary. Hij en zijn vrouw, Elizabeth, zijn vijfenveertig jaar getrouwd en ze hebben kinderen en kleinkinderen.


21 mei 2015

Groeien in Godsvertrouwen

In Exodus 14 staat beschreven hoe het volk Israël op reis gaat naar het beloofde land. Ze zijn net ontkomen uit Egypte en God geeft de opdracht om het kamp op te slaan bij Pi-Hachiroth tussen Migdol en de zee. Farao zou denken dat het volk in de val zou zitten zodat hij de achtervolging in zou zetten.
Wanneer je je probeert voor te stellen hoe het volk zich op dat moment moet hebben gevoeld, word je er misschien ook wel angstig en wanhopig van. Ze zagen in de verte de strijdwagens aankomen. Deze strijdwagens vervoerden elke twee mensen, één om te mennen en één om te vechten en werden getrokken door paarden. Het volk dacht dat het verloren was, hopeloos in de val zou zitten en overwonnen zouden worden door de Egyptenaren.
Hoewel ze net hadden gezien hoe de krachtige hand van God hen uit Egypte bevrijdde, bestond hun enige reactie uit angst, geschreeuw en wanhoop. Waar was hun Godsvertrouwen?

In ons eigen leven is het vaak nét zo, denk ik. Wij denken ook vaak dat er geen uitkomst meer is, dat we vastzitten en dat we geen kant meer op kunnen terwijl God ons tot nu toe altijd geholpen heeft.
Ons gebrek aan geloof is vaak ontstellend. Hoe vaak klagen wij niet over (kleine) ongemakken of leed? Hoe vaak zijn wij niet angstig omdat we niet zien hoe iets afloopt, wanneer er een einde aan komt of wat de bedoeling van iets is?

In dit hoofdstuk uit Exodus zitten voor ons een aantal wijze lessen. Israël moest door verschillende ervaringen leren dat God in staat was voor hen te zorgen. Net als voor dit volk, geldt dit ook voor ons. Als wij (meer) op God zouden vertrouwen, zou ons veel verdriet gespaard zijn gebleven. Door te letten op Gods trouw in het verleden, kunnen we tegenspoed met vertrouwen onder ogen zien in plaats van met angst en klagen.



29 april 2015

Problemen vergroten ons geduld



In Exodus 5 lezen we dat farao net de werkdruk van de Hebreeërs had verhoogd toen Mozes kwam protesteren bij God dat Hij zijn volk niet had verlost. Hij verwachtte snellere resultaten en minder problemen.
Vind jij dit ook niet herkenbaar? Mijn geduld is soms ver te zoeken.
In 'Het Leven' las ik de volgende bemoediging:

Lijden, tegenslag en tegenspoed kunnen voortduren terwijl God aan het werk is. In Jakobus 1: 2-4 worden we zelfs aangemoedigd blij te zijn als er moeilijkheden op onze weg komen.
Problemen ontwikkelen ons karakter en vergroten ons geduld door ons te leren:

1. Erop te vertrouwen dat God doet wat het beste voor ons is.
2. Te zoeken naar manieren om God in de huidige situatie te eren.
3. Ons te herinneren dat God ons niet zal verlaten.
4. Door te kijken naar Gods plan met ons.



23 april 2015

10.000 redenen tot dankbaarheid

Wanneer je de titel leest, denk je misschien ook wel aan de regels van het refrein uit Opwekking 733

Heer, vol geduld toont U ons Uw liefde.
Uw Naam is groot en Uw hart is zacht.
Van al Uw goedheid wil ik blijven zingen;
tienduizend redenen tot dankbaarheid.

Een geweldig nummer is dit en het doet je beseffen dat God ons zo ontzettend veel gegeven heeft en nog steeds geeft. Er zijn zoveel redenen om dankbaar te zijn!

Om eerlijk te zijn heb ik dat de laatste weken een beetje over het hoofd gezien. Er kwamen veel dingen op mijn weg die anders gingen dan ik dacht of hoopte. Situaties of gebeurtenissen waarvan ik het gevoel had dat ze de ene kant op zouden gaan, gingen juist een andere kant op. Ook had ik bepaalde verwachtingen van mensen om mij heen die - naar mijn beleving - niet beantwoord werden. Hoe meer van dit soort dingen op je weg komen, hoe teleurgestelder en somberder je kunt worden. Als je niet uitkijkt, zit je met je gedachten in een neerwaartse negatieve spiraal waar je niet meer uitkomt. Op een gegeven moment is niets meer leuk en heeft het voor jouw idee allemaal niet zoveel zin meer wat je wel of niet doet.
'En dat is precies waar de duivel ons hebben wil', zei een 95- jarige afgelopen week tegen mij. Ze heeft waarschijnlijk niet lang meer te leven en alles wat zij tegen mij zei heb ik opgezogen. Door haar woorden ben ik mij bewust geworden van de aanvallen die satan op ons denken kan uitoefenen. Hoe meer je met God en Zijn Woord bezig bent, hoe sterker de aanvallen zullen zijn is mijn ervaring. Hij probeert je er uit alle macht van af te houden, te ontmoedigen en wijs te maken dat het toch allemaal niets voorstelt. En, zoals gezegd, vóór je het weet zit je in een gedachtenpatroon waar je moeilijk uitkomt.
'Getuigen Wendy, getuigen', dat is wat wij moeten doen in deze wereld'. Haar woorden echoën nog na in mijn hoofd. Ze heeft helemaal gelijk, zij heeft het begrepen en kan in de laatste weken, dagen? haar mond niet meer dichthouden. Zij kan niet anders meer dan getuigen van Gods liefde, goedheid en genade. Dat is wat God van ons vraagt en wat een geweldig voorbeeld is zij hiervan voor alle mensen om haar heen. Ik werd jaloers op haar, in de goede zin van het woord! Ze somde op waar ze allemaal dankbaar voor was en hoe goed de Here Jezus in haar leven is (geweest) voor haar.

'Toevallig' zag ik afgelopen week ook deze uitspraak van John Piper. Ook deze heeft mij weer direct bepaald bij alle geestelijke én aardse zegeningen die God ons geven wil. Ik zou er wel eens wat meer bij stil mogen staan!




Ook hoorde ik afgelopen zondag een wijze uitspraak: 

Hoe zou jouw dag er morgen uitzien als je dan alleen nog had waar je vandaag voor gedankt hebt?

Het drong direct tot mij door hoe 'ondankbaar' ik de laatste tijd juist ben geweest. Ik heb mij meer gericht op wat ik juist niet had, op wat ik miste en op wat ik graag zou willen hebben. Hoe ondankbaar kan een mens zijn?

Ik ben blij dat God af en toe mensen op mijn weg brengt die je even stilzetten en laten realiseren wat nu écht belangrijk is. Er is zoveel om dankbaar voor te zijn. God is onvoorstelbaar goed!


M. Lloyd Jones is heel specifiek en zegt waar het op staat:

"De belangrijkste kunst in het geestelijk leven is weten hoe u met uzelf moet omgaan. U moet uzelf bij de hand nemen, u moet uzelf aanspreken, tegen uzelf prediken, uzelf vragen stellen.... U moet uzelf stimuleren, uzelf berispen, uzelf veroordelen, uzelf vermanen, en tegen uzelf zeggen: 'Hoop op God' - in plaats van mopperen op deze depressieve, ongelukkige manier, en dan moet u uzelf aan God herinneren, wie God is en... wat God heeft gedaan en wat God beloofd heeft nog te gaan doen. Wanneer u dat gedaan hebt, eindig dan met deze belangrijke dingen: bied weerstand aan uzelf, bied weerstand aan andere mensen, bied weerstand aan het kwaad en de hele wereld en zeg met deze man: 'Ik zal Hem nog loven, mijn Verlosser en mijn God."



30 maart 2015

Dien de ander...

Is dit niet waar het uiteindelijk om gaat in het leven? 


Onderstaand lied raakte mij bijzonder vandaag.



Aan de maaltijd wordt het stil,
als de Meester knielen wil,
en vol liefde als een knecht
elk apart de voeten wast en zegt:

Dit is wat Ik wil dat jullie doen,
dit is waarom Ik bij jullie neerkniel.
Dit is hoe Mijn kerk behoort te zijn,
dit is wat de wereld ziet van Mij,
als je Mij gaat volgen.

Refrein:
Toon Mijn liefde
aan de ander
dien de ander
zo heb Ik ook jou liefgehad.
Heb elkaar lief,
wat er ook gebeurt,
dien de ander,
zo heb Ik ook jou liefgehad.

In de wereld wordt het stil,
als wij doen wat Jezus wil
en gaan dienen als een knecht,
zoals Hij ons heeft gezegd. Hij zei:

Dit is wat Ik wil dat jullie doen,
dit is waarom Ik bij jullie neerkniel.
Dit is hoe Mijn kerk behoort te zijn,
dit is wat de wereld ziet van Mij,
als je Mij gaat volgen.


               


25 maart 2015

Een krachtig getuigenis

In hoofdstuk 40 van het Bijbelboek Genesis, lezen we dat Jozef onschuldig in de gevangenis zit. Hij had zijn situatie als hopeloos kunnen beschouwen maar hij deed toch zijn best op elke kleine taak die hij kreeg. Zij ijver en positieve instelling werden al snel opgemerkt door de bewaker, die hem promoveerde tot administrateur van de gevangenis.

Niet veel later worden ook de schenker en de bakker van de koning gevangen genomen.
Toen het onderwerp 'dromen' werd aangesneden, richtte Jozef ieders aandacht op God. Wat geweldig dat Jozef dit doet! Hij gebruikte de situatie voor een krachtig getuigenis voor de Here, in plaats van deze te gebruiken om zichzelf in een goed daglicht te stellen. Eén van de geheimen van effectief getuigen is het herkennen van gelegenheden om God in verband te brengen met de ervaring van anderen. Als de gelegenheid zich voordoet, moeten we net als Jozef de moed hebben te spreken.

Wat een leerzame lessen zittten er voor ons in de houding van Jozef!

(gedeeltelijk overgenomen uit 'Het Leven')


28 februari 2015

Bidden - Philip Yancey

Heeft bidden zin? Heeft het invloed op ons? Als God alles weet, waarom dan nog bidden? Kortom, maakt het enig verschil of je bidt of niet?

Dit zijn de basisvragen die Yancey in zijn boek 'Bidden' over het gebed behandelt. Volgens de Bijbel was er een tijd waarin God met de mens sprak als met een vriend. Maar vandaag lijken gebeden vaak alleen maar geforceerde uitroepen, of op z'n best rituelen van het geloof.

'Als het gebed de plaats is waar God en mens elkaar ontmoeten, dan moet ik meer over het gebed te weten zien te komen', schrijft Yancey. 'Twee terugkerende thema's in al zijn boeken zijn: waarom handelt God niet zoals wij graag willen, en waarom doe ik niet wat God van mij vraagt. Bij het bidden komen die twee lijnen samen'.

Yancey laat zien wat de centrale betekenis van het gebed in het christelijk geloof is en hoe bidden op de juiste manier een plaats kan krijgen in het geloofsleven.

Naast dit (dikke) boek over bidden heeft de schrijver ook een praktisch 'Gebedsdagboek' over bidden geschreven waar je zelf aantekeningen in kunt maken. Het is een soort reisdagboek om je avonturen met bidden in vast te leggen. Je kunt het onderweg gebruiken om je vragen en gedachten op te schrijven. Hoe je het gebruikt, doet er niet toe: er is geen goede of foute manier. Als het ertoe bijdraagt dat bidden een grotere plaats in je leven inneemt, dan stemt het de schrijver dankbaar, met name als het leidt tot het bidden zelf in plaats van er alleen maar over te lezen.

In het dagboek staat bovenaan 'aanbevolen leesstof'. Dit verwijst naar passages uit het boek 'Bidden'. Toch is het dagboek ook heel goed te gebruiken door iemand die het boek over bidden niet heeft gelezen.

De schrijver hoopt dat zijn bespiegelingen over bidden ertoe bijdragen dat bidden ook in jouw en mijn leven veel vanzelfsprekender gaat worden - dat het uitgroeit tot een manier van omgang met God die heilzaam en nuttig zal blijken te zijn bij alles wat we in ons leven tegenkomen.

Het zijn twee waardevolle boeken die ik van harte kan aanraden.


21 februari 2015

Bijbel app Olive Tree

Bijbel apps zijn er al een paar jaar en er komen er steeds meer bij. Je kunt ze kopen of gratis downloaden in de App Store en vervolgens gebruiken op je telefoon, tablet of pc. Wat een geweldige uitvinding!

Sinds begin 2015 ben ik aan de slag gegaan met de gratis Olive Tree Bibleapp en gebruik hem het meeste op mijn gewone pc. Nagenoeg alle Nederlandse vertalingen zijn beschikbaar (sommige wel tegen betaling). Deze kunt deze app ook gewoon downloaden op je pc via olivetree.com. Ook zijn er talloze, veelal Engelstalige, naslagwerken en boeken (gratis) te downloaden.

Persoonlijk gebruik ik de Herziene Statenvertaling het liefst en maak in de app allerlei aantekeningen. Je kunt werken met kleuren, tags, en notities. Als je bv. ergens een waardevol citaat leest, voeg je het gemakkelijk toe aan het betreffende Bijbelgedeelte. Ook bevat de app diverse leesroosters die je kunt volgen.
Eigenlijk geef ik altijd de voorkeur aan het lezen van een gewone papieren Bijbel maar het één hoeft het andere niet uit te sluiten. Het is een andere manier van Bijbellezen maar dit is zeker zo mooi. Ik kan het iedereen aanraden het eens te proberen. Wil je de app bij voorkeur op je tablet, iPhone of iPad gebruiken, dan kun je hieronder zien hoe dit werkt.


            


Er zijn overigens nog veel meer Bijbel apps in omloop. Wil je er meer over weten neem dan eens een kijkje op het weblog van Creatov.nl 



16 februari 2015

De dochters van Lot - zonde op zonde

Wat een zonde was er in Sodom en Gomorra! Het gaat van kwaad tot erger en het is met geen pen te beschrijven. Wat zullen de twee dochters van Lot zich ongelukkig gevoeld hebben. Ze zijn ternauwernood ontsnapt aan de 'aanbieding' die hun vader wilde doen. Hij wilde hen laten misbruiken door de mannen uit de stad.
Ze leven in een goddeloze omgeving daar in Sodom en hebben weliswaar een aanstaande man maar zijn nog niet getrouwd. Hun aanstaanden zien Lot als een grappenmaker en nemen niemand serieus. Uiteindelijk redt God de twee vrouwen met hun ouders en brengt ze in Zoar. De aanstaande mannen van de dochters komen allebei om.
Terwijl ze op de vlucht zijn wordt hun moeder een zoutpilaar. Je kunt het je haast niet voorstellen... je moeder een zoutpilaar... Wat zullen ze raar opgekeken hebben en wat een verdriet zal dit voor hen geweest zijn. Ze hadden amper tijd om er bij stil te staan. Wanneer ze dan eindelijk tot rust komen in de plaats Zoar vertrekken ze vrij snel weer naar  het bergland waar ze gaan wonen als een stel grotbewoners.
In gedachten zie je ze daar zitten met z'n drieën. Lot heeft geen vrouw meer, zijn dochters hebben geen verloofden meer. Hopeloos..
Tot overmaat van ramp bedenken de beide dochters een plan. Ze voeren hun vader dronken en slapen met hem. De dochters zijn geobsedeerd door het verlangen hun familielijn in stand te houden. Ze werden niet door lust gedreven maar door wanhoop om deze daad te doen. Hier stopt de ellende helaas niet. De zonen van de dochters - Moab en Ammon - worden de ergste vijanden van Israël.

Wat erg om te zien hoe verwoestend zonde in mensenlevens kan beginnen en kan doorwerken. Als je een verkeerde keuze maakt, kan dat wel eens heel nare gevolgen hebben.


9 februari 2015

Wake Up!

Het boek 'Wake Up!' blijkt een ongekende bestseller, met in enkele maanden tijd zes herdrukken. Eén blogbericht is dan ook eigenlijk te kort om dit boek te bespreken, maar ik kan het niet laten om er toch een klein stukje over te schrijven.

Het boek, dat ruim 500 bladzijden telt, is onderverdeeld in 7 hoofdstukken die stuk voor stuk het lezen waard zijn. Om eerlijk te zijn las ik in de eerste drie hoofdstukken niet heel veel nieuws omdat ik (blijkbaar) al heel veel denkbeelden en visies van de schrijvers Lamm & Vanbeckevoort deel. (Je kunt aan de zijkant van dit weblog hierover lezen onder het onderwerp 'Eindtijd'). Wel blijft het goed om kritisch te zijn natuurlijk, want ook deze mannen blijven mensen en kunnen fouten maken en de Bijbel verkeerd interpreteren. Hoewel dit boek nu niet direct over de eindtijd schrijft, zoomt het wel in op de Bijbelse Messiasverwachting.

In hoofdstuk 4, waar het gaat over Gods plan in de zeven feesten, werd ik keer op keer blij verrast. De schrijvers van het boek geven ook aan dat het begrijpen van de profetische betekenis van deze feesten overweldigend belangrijk is omdat ze juist aan christenen in onze tijd zicht geven op volwassen discipelschap. Het als Joods bestempelen van deze voluit Bijbelse feesten heeft er volgens Lamm en Vanbeckevoort voor gezorgd dat de kerk veel rijkdom verloor en een van haar ijkpunten kwijtraakte. De auteurs willen de feesten niet per se opnieuw vieren of Joods gaan leven; wel de blijvende waarde ervan voor de christelijke geloofswandel onderstrepen.

Ook hoofdstuk 6 - Het Joodse Huwelijksritueel als bijzonder schaduwpatroon - spreekt mij erg aan. Je weet dat een Joods huwelijk op een andere manier gevierd wordt dan hier bij ons in het westen maar dat er ook zoveel symboliek in en achter zou zitten, had ik niet verwacht. Ook het huwelijksritueel bevestigt weer hetzelfde Goddelijke patroon dat alles behalve toevallig kan worden genoemd. Hoofdstuk 7, dat gaat over de Verbonden (met name het Bloedverbond, Zoutverbond, Sandaalverbond en Huwelijksverbond), is ook zeer de moeite waard om te lezen. 

De eerste keer heb ik dit boek 'gewoon' aandachtig en redelijk snel gelezen. Omdat er in de media zoveel over geschreven en gesproken werd, wilde ik weten wat erin stond. Nu ik globaal de inhoud van het boek ken, wil ik het boek nogmaals ter hand nemen en het uitvoerig bestuderen met de Bijbel ernaast. Er staan zoveel onderwerpen in het boek waar ik nog zo weinig vanaf weet, dat ik mij er graag nog meer in wil verdiepen.

Ik weet bijna zeker dat je dit boek niet kunt lezen zonder dat het consequenties heeft. Het is ontroerend en tegelijkertijd confronterend. Het kan dan ook niet anders dan dat we - zeker een aantal - vastgeroeste theologische denkkaders los zullen laten.

Ik wil jullie van harte aanraden het boek te lezen en eens een kijkje te nemen op de website van Wake Up!. Er worden ook studiedagen en studieweekenden georganiseerd waarop dieper ingegaan wordt op het boek. Als je het boek wilt lezen, kun je het hier bestellen! De opbrengsten van Wake Up! worden volledig ingezet voor de verdere verspreiding en vertaling. 'Als  iedere lezer een boek aanschaft voor een ander, dan worden doorlopend levens veranderd', aldus de schrijvers.


Heb jij het boek Wake Up! gelezen? Wat vond jij ervan en wat sprak jou erin aan?



29 januari 2015

Abraham wordt beproefd in Egypte

Wanneer je het verhaal van Abraham leest, blijf je je verwonderen. Wat was hij gehoorzaam in de beginperiode toen God hem vanuit Ur, via Haran riep naar Kanaän. Toen Abraham eindelijk in het beloofde land aangekomen was na een zware reis, leek alles rustig te worden. Toch breekt er juist op dat moment hongersnood uit. Abraham moest vluchten naar Egypte en heeft opnieuw een lange woestijnreis voor de boeg.
Waarom zou er hongersnood zijn in het land waar God Abraham net heen had geroepen?
Misschien vraag jij je dit ook wel eens af. Je hebt bv. net een moeilijke en zware periode gehad in je leven en nog voordat je goed en wel 'bijgekomen' bent, komen er alweer nieuwe moeilijkheden op je weg en word je opnieuw beproefd.
Abraham ging dwars door de woestijn naar Egypte toe. De proef voor zijn geloof doorstond hij glansrijk. Hij twijfelde niet aan Gods leiding, toen hij zijn moeilijkheden onder ogen zag.
Veel christenen merken al gauw dat ze voor grote hindernissen komen te staan wanneer ze besloten hebben God te volgen. Het is goed om je op zo'n moment af te vragen wat God aan het doen is. Gebruik je verstand dat je van God kreeg, net zoals Abraham deed toen hij tijdelijk naar Egypte verhuisde en wacht op nieuwe kansen.


22 januari 2015

Laat de rest aan God over

Nu ik de geschiedenis van Noach nog weer eens gelezen heb, vallen mij opnieuw dingen op. Omdat het zo'n bekend verhaal is, heb je de neiging snel door te lezen omdat je al weet wat er komen gaat.
Toch werd ik stilgezet bij een paar bijzondere verzen. In Genesis 7:16 wordt namelijk gezegd dat de dieren die in de ark zouden moeten komen door God zelf in de ark werden gebracht.
Veel mensen - en eerlijk gezegd heb ik die gedachte ook weleens gehad - vragen zich af hoe het hele dierenrijk bij elkaar gebracht werd. Zouden Noach en zijn zonen er jaren over gedaan hebben om de dieren te verzamelen?
In werkelijkheid deden de dieren precies wat God hen bevolen had. Het bleek dus helemaal geen probleem te zijn om de dieren te verzamelen. Terwijl Noach trouw deed wat God hem opdroeg: de ark bouwen, zorgde God voor de rest van het werk.
Eerlijk gezegd doen wij vaak het tegenovergestelde van wat Noach deed. We maken ons vaak druk over kleine dingen waar we geen vat op hebben en de dingen die we wel kunnen veranderen, verwaarlozen we.
Laten we ons, net als Noach, concentreren op de taak die God ons geeft en laten we de rest aan God overlaten.


17 januari 2015

Christenleven - 5 jaar -


5 jaar Christenleven

Het zal weinig bloglezers opgevallen zijn, maar dit weblog Christenleven - mijn eerste weblog - was onlangs 5 jaar in de lucht! Ruim 800 blogberichten mocht ik publiceren vanaf eind 2009 en ik ben mijn Hemelse Vader dankbaar voor de inspiratie die Hij mij hiervoor elke keer geeft.
Ik wil ook jullie als lezers hartelijk bedanken voor jullie reacties en voor het feit dat jullie regelmatig de moeite nemen mijn weblog te lezen. Ik hoop dat jullie erdoor geprikkeld, geïnspireerd en bemoedigd (blijven) worden.

Berichten publiceren

Toen ik Christenleven net startte, was ik erg enthousiast. Ik ontdekte en zag allemaal 'nieuwe' dingen waar ik mee aan de slag wilde. Ik publiceerde een aantal keren per week een bericht, citaat of aansprekend filmpje. Toen mijn andere weblogs Christelijk Opvoeden (2011), Manager van het gezin (2012), Natuurlijk de Veluwe (2012), Christelijke Webloggers (2012) en Een passie voor schrijven (2014) erbij kwamen, werden mijn schrijfsels gaandeweg steeds meer verspreid over de diverse weblogs. Mijn streven is nu om één keer in de twee weken een blogbericht op elk weblog te publiceren.

Boek schrijven

Het nieuwe jaar is alweer 2 weken oud en het heeft (mij alweer) te lang geduurd dat ik op dit weblog een bericht heb gepubliceerd. Deels komt dit omdat ik al mijn oude berichten op dit weblog heb gecontroleerd op afbeeldingen en (niet werkende) links maar ook speelde mee dat er een aantal moeilijke omstandigheden in de familie waren. Dit laatste kost tijd om een plekje te geven. Bovendien ben ik mij sinds december vorig jaar aan het richten op het schrijven van een boek over stille tijd. (Meer hierover kun je lezen op het weblog 'Een passie voor schrijven'). Het begin is er, maar het is nog best wel moeilijk om er een goede lijn in te krijgen. Tips zijn welkom!

Nieuwe Facebookgroep

Op dit weblog probeer ik veel artikelen te plaatsen die je kunnen helpen groeien in je dagelijks leven als christen. Maar ook de nieuwe Facebookgroep die ik samen met nog twee beheerders heb opgericht, wil hierbij een ondersteuning zijn. 'Christen zijn in het dagelijks leven' is een snel groeiende groep voor christenen van alle leeftijden. Ook in deze groep kunnen we elkaar helpen om antwoorden te vinden op vragen die we tegenkomen in ons dagelijks leven als christen. Jullie zijn van harte welkom!



31 december 2014

- De tijd van m'n leven - Els van der Vlist

In februari van dit jaar heb ik met jullie een persoonlijk bericht gedeeld over het maken van keuzes en het stellen van prioriteiten. De titel van dit blogbericht was 'Keuzes maken'. Op het moment dat ik dit bericht schreef, stond ik aan het begin van het proces van keuzes maken en nu ik terugkijk op de afgelopen maanden kan ik gelukkig concluderen dat mijn leven meer in balans is gekomen. 
Veel van wat ik de afgelopen week las ik het boek van Els van der Vlist - 'De tijd van m'n leven' vond ik dan ook erg herkenbaar en daarom wil ik jullie van harte dit boek aanbevelen wanneer jullie ook worstelen met dit 'probleem'. Ik denk namelijk dat veel mensen dit \ullen herkennen.

Misschien heb jij ook regelmatig het gevoel dat je wordt geleefd, in plaats van dat je leeft? Is jou to-do-list te lang en wil en 'moet' je te veel? Heb je moeite met structuur aanbrengen in je planning? Dan is dit boek ook voor jou geschreven...

In het boek beschrijft Els vier stappen om naar het omgaan met tijd in je eigen leven te kijken. Er is geen vaste manier die voor iedereen en altijd geldig is: daarom kijkt ze samen met jou naar wat jouw prioriteiten zijn, welke doelen je hebt in je leven, hoe je plannen kunt maken voor de lange termijn en ook voor het dagelijks leven. Gaandeweg wordt ook gekeken naar wat de Bijbel zegt over timemanagement en naar wat de rol is van God in je reis. 

Veel mensen plannen hun dag niet en laten zich leiden door wat zich die dag aandient. Zo loopt de dag vol, zonder dat je er zelf grip op hebt. Misschien ken je het verhaal over de grote keien? Van der Vlist werkt dit in haar boek op een prachtige manier uit en biedt handreikingen om dit zelf toe te passen in je eigen leven.

Tot slot deel ik graag een aantal citaten uit het boek die mij aan het denken hebben gezet:
  • Wat mij betreft is het doel van timemanagement niet: vaardigheden leren om nog meer in ons leven te proppen, maar leven vanuit de rust en het weten dat je bezig bent met waartoe je geroepen bent. Dat is dus niet 'efficiënt werken' (zo veel mogelijk dingen in zo min mogelijk tijd doen), maar 'effectief leven' (meer van de juiste dingen doen). 
  • Als je identiteit in God ligt, dan hoef je jezelf niet meer te bewijzen met hard werken, veel geld, merkartikelen, een volle agenda. Dan mag je als een kind in zijn aanwezigheid verkeren. 
  • Je kunt niet álles, en dat hoeft ook niet! Erken waar je gaven liggen, doe waar je goed in bent. Geniet van de gave die je van God gekregen hebt.
  • Bedenk dat het erom gaat dat je het goede doet in Gods ogen, niet in de ogen van iedereen om je heen.

'De tijd van m'n leven' is een heel praktisch boek vol handvatten om vanuit de rust te leven en te werken. Elke hoofdstuk bevat prikkelende vragen die je kunnen helpen kritisch te kijken naar de oorzaken van jouw drukke leven. Het boek is overigens ook zeer geschikt voor mannen! 

Els van der Vlist is schrijver, hbo-theoloog, spreekster en vaste columniste bij Sestravrouw.nl. Ze is getrouwd en moeder van twee tieners.
In mei 2011 werd haar non-fictie debuut ‘Ik heb er genoegvan! – over liefde, lijnen en leven met God’ uitgebracht bij uitgeverij Boekencentrum. 




27 december 2014

De Basis Bijbel Cursus...iets voor jou?

De Basis Bijbel Cursus online is een goed te volgen cursus die de basiswaarheden van het christelijk geloof behandelt. Er zijn in totaal 42 lessen verdeeld over 5 thema's. Als je een thema hebt afgerond ontvang je een diploma.Voor een overzicht van de lessen kun je hier klikken. Je kunt hier de eerste les inzien.

Deze cursus is voor iedereen die meer weten wil over God, de Here Jezus en hoe je als christen kunt leven. Het materiaal is zo geschreven dat het zowel voor kinderen (vanaf ±10 jaar) als voor volwassenen boeiend en leerzaam is. De cursus is een bediening van De Herikon.

Wanneer je je aanmeldt, krijg je een willekeurige docent toegewezen. Wil je graag dat ik je lessen nakijk en je docent word? Laat het mij dan even weten via de mail.

De cursus is overigens geheel kosteloos! 



9 december 2014

Bijbelstudie (12) - Tekst-voor-tekstanalyse



Als alternatief voor de hoofdstukanalysemethode van Bijbelstudie (hoofdstuk 10), waarin je de principes van observeren, interpreteren, verbanden leggen en toepassen op een systematische manier toepast, is de tekst-voor-tekstanalyse van een Bijbelgedeelte heel bruikbaar als je geen tijd hebt voor een diepgaande studie.
In plaats van een uitgebreide overzichtstudie, hoofdstukanalyse en boeksynthese laat een tekst-voor-tekstanalyse je elke tekst van een bepaald gedeelte bestuderen vanuit vijf gezichtspunten, waarbij het speciale invulblad voor tekst-voor-tekstanalyse wordt gebruikt.
De vijf dingen die je bij elke tekst doet zijn:
  • Een persoonlijke parafrase schrijven van het gedeelte.
  • Een aantal vragen bedenken en alle antwoorden die je kunt geven erbij schrijven.
  • Verwijsteksten erbij zoeken.
  • Een aantal inzichten die je hebt verkregen opschrijven.
  • Een korte, persoonlijke toepassing schrijven.
De tekst-voor-tekstanalysemethode van Bijbelstudie houdt in dat je een Bijbelgedeelte uitkiest en dat gedetailleerd bestudeert door middel van vragen stellen, verwijsteksten zoeken en een parafrase schrijven van elke tekst. Daarna schrijf je een haalbare, persoonlijke toepassing op bij elke tekst die je bestudeert.

Hoe ga je te werk?
  1. Schrijf een persoonlijke parafrase. Schrijf de tekst in je eigen woorden op. Blijf bij de inhoud van de tekst en probeer hem niet uitgebreider te herschrijven. Korter is beter.
  2. Schrijf een aantal vragen, antwoorden en observaties op. 
  3. Zoek bij elke tekst een aantal verwijsteksten. 
  4. Schrijf op welke inzichten je bij elke tekst hebt verkregen.
  5. Schrijf een korte, persoonlijke toepassing op bij elke tekst.
Tips: gebruik je favoriete Bijbelvertaling, gebruik de invulbladen erbij (blz. 228-229) en kijk naar de voorbeelden op de bladzijden daarvoor.

Met de tekst-voor-tekstanalyse van deze 12 manieren op je weg in de Bijbel te vinden, is er voor mij een einde gekomen aan deze serie. Wil je er meer over lezen, dan raad ik van harte aan om het gelijknamige boek '12 manieren op je weg in de Bijbel te vinden' van Rick Warren aan te schaffen.
Je zult er geen spijt van krijgen, het bevat een schat aan informatie en handleidingen. Van harte aanbevolen!





1 december 2014

Wandelen met God

'Vanavond gaan we een sportieve Bijbelstudie houden. We gaan samen wandelen! We gaan wandelen door de Bijbel, met als doel: wandelen met God.' 
Met deze woorden opende mijn moeder onlangs een Bijbelstudie-avond. Ik deel graag met jullie haar inleiding over 'Wandelen met God':

'Sommigen van jullie weten dat mijn man en ik sinds een paar jaar dagelijks een uurtje wandelen. We zijn daarmee begonnen op doktersadvies. Rustig bewegen, elke dag, zodat je lichaam langzaam maar zeker een beetje getraind wordt.
We stonden niet gelijk te trappelen, maar naarmate we het langere tijd deden, kregen we er steeds meer plezier, én - heel belangrijk - ging het steeds makkelijker. Natuurlijk was onze insteek gezondheid maar na een tijdje bleek dat het veel meer opleverde dan dat!
We merkten dat het ons rust gaf. Om maar eens een modern woord te gebruiken: onthaasting.
Er is geen betere manier om allerlei dingen te bespreken dan al wandelend. Je hebt alle tijd om uitgebreid van gedachten te wisselen over de meest uiteenlopende onderwerpen. En, na afloop houd je er een voldaan gevoel aan over.

Waarom vertel ik dit nu allemaal? De afgelopen tijd viel het mij op dat er in de Bijbel zoveel gesproken wordt over wandelen. In allerlei omstandigheden kom je dat woord tegen.
De eerste keer in Gen. 3:8. Hier staat dat God Zelf in de avondkoelte, door de hof wandelde. Je hoort daarin de rust doorklinken. Wanneer je in de Bijbel gaat zoeken hoe dit woord wandelen gebruikt wordt, dan merk je dat je het heel vaak kunt vervangen door 'leven'.
En dan wordt het interessant! Wandelen en leven heeft in de Bijbel dus een grote overeenkomst. Sterker nog: het is bijna synoniem.

We gaan een paar voorbeelden zoeken. Gen. 5: 21-24 gaat over de oudvaders, vóór de zondvloed. Over Henoch staat er 2x dat hij wandelde met God. Dubbele nadruk dus. Deze man had kennelijk een bijzondere relatie met God, want van al die andere mannen wordt dit niet vermeld. Zou je kunnen zeggen dat het feit dat hij niet stierf, maar opgenomen werd, een soort beloning was? Het heeft er vast mee te maken, denk ik, maar dat is inlegkunde!

Een ander voorbeeld is 1 Sam. 8 over de oude Samuël. Hier kun je uit opmaken, dat de zonen van Samuël niet wandelden, lees: niet leefden, op de manier van hun vader.

Nog een voorbeeld: nu over Gods wandelen met de mens. Lev. 26:12. Hier spreekt God tot zijn volk. Hij belooft dat Hij zal wandelen in hun midden. Hij wilde dus met hen leven. Wat een belofte!

Dan kijken we nog naar Zach. 1:12. Dit is duidelijk gericht op de toekomst van Israël.

Ik zou nog veel meer teksten kunnen noemen maar ik wil ze samenvatten in vers 1 van Psalm 128:

Welzalig ieder die de Here vreest, 
die in Zijn wegen wandelt. 

Tot nu toe zijn het allemaal teksten uit het Oude Testament. Wanneer we naar het Nieuwe Testament gaan, komen we meer 'gewone' teksten tegen over wandelen. Bv. Jezus wandelde over het meer.
We spreken ook over Zijn rondwandeling op aarde. Maar zelfs dan kun je je afvragen of er niet meer mee bedoeld wordt. Neem nu de tekst waarin de Here Jezus tegen de verlamde man zegt: Sta op en wandel. Wilde Hij hiermee daarmee eigenlijk niet zeggen: 'Geloof in Mij, doe wat Ik je zeg, en leef!
We gaan nog even naar Efeze 5:2 en vers 8. In vers 2 staat: wandelt in de liefde. In vers 8: wandelt als kinderen van het licht. In Kolos. 2:6 staat: 'wandelt in Hem'.
In 1 Joh.1:5 tot 2:2 wordt ook duidelijk dat er hier een manier van leven mee bedoeld wordt.

Nu zijn we met grote stappen de Bijbel doorgegaan. Wandelend, zou je kunnen zeggen.
Wat mij opviel toen ik hiermee bezig was, was dat het een wederzijds gebeuren is: wij mogen wandelen met God, en Hij wandelt met ons. Je komt het allebei tegen in Gods Woord. Het leven met de Heer krijgt op deze manier iets ontspannends.

Zelf heb ik er altijd wat moeite mee als er bijna dwingend opgelegd wordt dat je iedere dag 'stille tijd' moet houden,  op vaste tijden Bijbelstudie moet doen en op de juiste manier bidden. Niet dat ik dat niet belangrijk vind, maar leven, wandelen met de Heer is zoveel meer dan voldoen aan vaste regels en bepaalde principes.

Ik ben begonnen om de voordelen te noemen van het samen wandelen. Je kunt die voordelen zomaar toepassen op je relatie met de Heer. Als je met Hem gaat 'wandelen' gebeuren er mooie dingen.
  • Je hebt tijd om naar elkaar te luisteren
  • Je hebt tijd om geestelijk tot rust te komen
  • Je kunt het op elk tijdstip doen en op elke plaats.
  • Je gaat ontdekken dat wandelen, juist op geestelijk gebied, het tempo is waarvoor Gods ons geschapen heeft. In dat tempo gaat Hij met je mee, in alle rust.
Voor mij is het bevrijdend om te weten dat het niet moeilijk is wat God van ons vraagt. Ik wil afsluiten met Micha 6: 6-8

"Waarmede zal ik de Here tegemoet treden en mij buigen voor God in den hoge? Zal ik Hem tegemoet treden met brandofferen, met éénjarige kalveren? 7Zal de Here welgevallen hebben aan duizenden rammen, aan tienduizenden oliebeken? Zal ik mijn eerstgeborene geven voor mijn overtreding, de vrucht van mijn schoot voor de zonde mijner ziel? 8Hij heeft u bekendgemaakt, o mens, wat goed is en wat de Here van u vraagt: niet anders dan recht te doen en getrouwheid lief te hebben, en ootmoedig te wandelen met uw God." 

Annie van den Brink - Meiling

25 november 2014

Geloofwaardig spreken

Net als het boek 'Hartelijk geTALENTeerd' is ook het boek 'Geloofwaardig spreken' van Paulien Vervoorn weer een aanrader.

Toen ik enkele weken geleden (voor het eerst) op een avond mocht spreken in een gemeente voor een groep vrouwen, ben ik gaan zoeken naar wat handvatten om te kunnen gebruiken voor deze avond. Het genoemde boek van Paulien kwam precies op tijd! Hoewel ik het nog niet helemaal uitgelezen had op de avond waarop ik mocht spreken, heb ik er wel een aantal belangrijke dingen uit kunnen halen die ik mee heb kunnen nemen in mijn voorbereiding. Vooropgesteld natuurlijk dat gebed het állerbelangrijkste is in de voorbereiding. Het gaat erom dat je je afhankelijk weet van onze Hemelse Vader.

Afgelopen week heb ik het boek nogmaals ter hand genomen en ik heb genoten van elke bladzijde. Het staat namelijk boordevol praktische tips en aanwijzingen die jouw (s)preekbeurt kunnen verdiepen. Zowel geestelijk als 'technisch' gezien.

"Als spreker moet je ervan doordrongen zijn dat je mensen niet kunt overtuigen van God of geloof, maar je kunt je boodschap wel zo duidelijk en zo dicht mogelijk bij hen brengen. De preek is een instrument om harten te raken. Het is de verantwoordelijkheid voor jou als spreker om ervoor te zorgen dat je instrument in orde is", aldus Ron van der Spoel in het voorwoord van het boek.

Voor wie?
Het boek is niet alleen maar bedoeld voor predikanten of voorgangers maar voor iedereen die af en toe (s)preekt of voor een groep staat: jeugdleiders, catecheten, docenten, zangleiders, oudsten etc. Ook voor degenen die willen leren (s)preken is het boek interessant.

Opbouw van het boek
Het boek is opgebouwd uit drie delen. Het eerste deel gaat over het onderzoeken van je Bijbelgedeelte, jezelf en je publiek. Hoofdstuk 1 en 2 gaan in op de vraag waarom je eigenlijk spreekt of wilt spreken. In de eerste vier hoofdstukken ligt de nadruk op de geestelijke kant van de voorbereiding, terwijl in het vervolg van het boek vooral de praktische kant van het overbrengen van je boodschap wordt benadrukt.
Deel 2 gaat over de opbouw van de preek, zodat je preek staat als een huis. Paulien gebruikt hiervoor het IKEA-principe. In onderstaand filmpje legt Paulien dit principe kort uit. In het boek staat een uitgebreide versie beschreven.




Deel 3 beschrijft de fase van het spreken. Deze hoofdstukken kun je ook prima afzonderlijk lezen. Deze gaan bv. over Houding en stem, Stress en Feedback.

Daarnaast staan er achter elk van de in totaal 12 hoofdstukken VIER vragen of VIER tips. Dit is niet voor niks. 'Het is namelijk mijn gebed', zegt Paulien 'dat je mag vieren: wie je bent als spreker, dat God jou het goede nieuws heeft toevertrouwd, dat Vader, Zoon en Geest worden verheerlijkt door je presentatie en presentie en dat vele harten geraakt zullen worden.'

Het boek staat ook vol met pictogrammen die verwijzen naar een video of extra informatie op de website www.geloofwaardigspreken.nl
Achterin het boek vind je 'oefeningen' die je stap voor stap de weg wijzen om onderzoek te doen en daarna je preek te ontwerpen en uit te voeren.

Je kunt HIER overigens het eerste hoofdstuk van het boek inzien.

Paulien Vervoorn is in juni van dit jaar te gast geweest bij Andries Knevel. In dit interview vertelt ze nog veel meer over 'Geloofwaardig spreken'. Ik heb genoten van haar enthousiasme en kan jullie van harte aanraden het gesprek terug te luisteren!

Persoonlijk ben ik ook helemaal enthousiast geworden van het boek en stiekem hoop ik dat het misschien nog vaker ter hand mag/kan nemen om te kunnen gebruiken in de voorbereiding een eventuele volgende spreekbeurt :)




17 november 2014

Gods leiding in het leven van Gideon

Het grootste deel van dit jaar heb ik uit het Nieuwe Testament gelezen. Op de één of andere manier spreekt dit deel van de Bijbel mij meer aan en kan ik er meer mee in mijn dagelijks leven. Toch realiseer ik mij goed dat God ons een hele Bijbel heeft gegeven. In november ben ik daarom in het Bijbelboek Richteren begonnen. Ook de lessen die we kunnen leren uit het Oude Testament zijn belangrijk. Ik realiseerde mij dat weer toen ik de geschiedenis van Gideon las.

Veel mensen willen namelijk heel graag weten wat Gods plan is voor hun leven maar weten niet altijd zeker hoe zij daar achter kunnen komen. In bepaalde periodes vraag ik dat mijzelf ook wel eens af. Wanneer je het verhaal van Gideon in de Bijbel leest in Richteren 6-8 wordt er veel duidelijk over de manier waarop God kán werken in mensenlevens. Een veel voorkomend misverstand is de gedachte dat Gods leiding uit het niets tot ons komt, dat het niet te maken heeft met waar we op dit moment mee bezig zijn in ons leven. Maar als we altijd uitkijken naar Gods volgende opdracht (zelf heb ik daar een handje van), lopen we het risico dat waar we nu mee bezig zijn, kapot te maken. Gelukkig is de Bijbel een richtingaanwijzer die onze huidige bezigheden niet in gevaar brengt. In de beschrijvingen in Gods Woord hoe God mensen leiding geeft, kunnen we ontdekken dat Zijn roep precies komt wanneer mensen heel intens bezig kunnen zijn met dingen die op dat moment een uitdaging voor hen zijn. Een goed voorbeeld van deze leiding is het leven van Gideon.

Gideon had een beperkte visie, maar hij was er wel aan toegewijd. Zijn opdracht was voedsel te verzamelen voor zijn familie ondanks dat de vijandige indringers het groeien, verzamelen en voorbereiden van het voedsel vrijwel onmogelijk maakten. Gideon was inventief. Hij gaf een wijnpers een dubbele taak door er een verzonken dorsvloer van te maken.

Gideon was op deze dorsvloer aan het werk toen God hem een engel zond met een uitdaging.
Hij was verbaasd toen hij hoorde wat God van hem wilde. Hij wilde geen taak waarop hij slecht was voorbereid. De engel moest drie bezwaren uit de weg ruimen voor Gideon overtuigd was:

  • Zijn verantwoordelijkheidsgevoel voor het welzijn van zijn familie. 
  • Zijn twijfels over Gods roeping. 
  • En zijn gevoel niet tegen deze taak opgewassen te zijn. 

Toen Gideon eenmaal overtuigd was, gehoorzaamde hij vindingrijk en snel. Ondanks zijn zwakke momenten bleef hij steeds Gods dienaar. Als jij jezelf herkent in Gideons zwakheid, is het goed om jezelf eens af te vragen of je je ook herkent in zijn bereidheid om te dienen! (Voor mij persoonlijk was deze laatste vraag weer eens een eyeopener).
Laten we altijd aan Gideon denken als een man, die God diende door zich toe te leggen op de taak die voor de hand lag. Laten we vervolgens geloven met ons hele hart dat God ons op de toekomst zal voorbereiden!

Je kunt meer lezen over Gideon in Richteren 6-8.


Heb jij weleens twijfels over Gods roeping? Op welke momenten ervaar je dat?



12 november 2014

Bijbelstudie (11) - Boeksynthese (hoe je een Bijbelboek aan elkaar verbindt)

Om een Bijbelboek te kunnen bestuderen ben ik begonnen te schrijven over de Boekoverzichtmethode, waarmee we het boek als geheel bestudeerd hebben en waar een voorlopige samenvatting van het boek uitvloeide.
Daarna hebben we het boek grondig bestudeerd, hoofdstuk voor hoofdstuk  en nu zijn we beland bij de derde methode in deze 'drieluik': de Boeksynthese.

Deze derde methode zal je helpen om hetgeen je in de voorgaande twee methoden (9 en 10) geleerd hebt, samen te vatten.
De boeksynthesemethode voor Bijbelstudie houdt in dat je een boek als een volledige eenheid van gedachten bestudeert door het meerdere malen in één keer door te lezen en dan de inhoud samenvat op basis van de vorige studie en de analyse van elk van de hoofdstukken. Het is mooi om op deze manier het volledige beeld van het Bijbelboek weer terug te krijgen.
Je kunt bij deze methode dezelfde hulpmiddelen gebruiken als bij de onderzoeksmethode (deel 9).

Hoe begin je?

  1. Herlees het boek een aantal keren. Lees het in één keer snel door in een recente vertaling en bid daarbij. Herhaal dit een aantal keren en houd pen en papier bij de hand. (Gebruik geen commentaren).
  2. Schrijf een gedetailleerde, definitieve samenvatting.
    Vergelijk de schematische kaart en de voorlopige samenvatting die je bij de overzichtsstudie hebt gemaakt, met de samenvattingen van Bijbelgedeelten die je hebt gemaakt bij je hoofdstukanalyse. 
  3. Schrijf een beschrijvende titel voor het boek op. Bedenk een originele titel die in een paar woorden weergeeft waar het boek over gaat. Je zou daarbij ook een hoofdstuktitel kunnen raadplegen en hieruit weer een synthese kunnen vormen.
  4. Vat je inzichten samen. Bekijk en vergelijk de slotgedachte van elk van je hoofdstukanalysen en maak een samenvatting van wat volgens jou de belangrijkste thema's en gedachten bij het boek zijn. Gebruik nog geen commentaren, deze komen later.
  5. Schrijf een persoonlijke toepassing. Bekijk alle persoonlijke toepassingen die je hebt opgeschreven bij je overzichtsstudie en je hoofdstukanalyse en ook de mogelijke toepassingen die je bij elk hoofdstuk hebt bedacht. De toepassingen die je misschien nog niet hebt uitgevoerd, schrijf je bij deze stap op. (zie ook hoofdstuk 1 over de toewijdingsmethode).
  6. Deel de resultaten van je studie met anderen. Bijbelstudie is niet alleen voedsel voor je ziel en ter vergroting van je inzicht in het Woord van God. Je kunt hetgeen je geleerd hebt ook delen met andere mensen om je heen. Bv. in je bijbelstudiekring, in je gezin of op je weblog.
Je kunt het invulblad aan het einde van het hoofdstuk gebruiken als hulpmiddel bij je studie. Je kunt dat hier vinden op blz. 217- 219.

Met wie zou jij hetgeen je geleerd hebt, willen delen? 


AddThis